Referat wygłoszony w Muzeum Polskim w Raperswilu – Kamienica Burghof – Hauptplatz 8
W sobotę, 11 października 2025 r. w ramach wystawy «SPUREN. ŚLADY» w Muzeum Polskim w Raperswilu odbył się referat polskiej architektki i projektantki Ewy Louis. Wystawa pokazała historię i osiągnięcia polskich architektów i inżynierów na emigracji, którzy pozostawili trwały ślad w szwajcarskiej kulturze budowlanej XIX i XX wieku.
Eva Louis rozpoczęła swój wykład gratulacjami dla kierownictwa Muzeum, a w szczególności dla kuratora i architekta Szamila Marcina Jachimczyka za pomysł i realizację tak ważnej ekspozycji. Na wystawie reprezentowani byli wyłącznie męscy twórcy, bowiem przez długi czas kobiety pozostawały niewidoczne w świecie architektury. To właśnie z tego powodu Ewa Louis została zaproszona do wygłoszenia tego wykładu przez kuratora Jachimczyka. W centrum uwagi znalazły się zarówno szanse i wyzwania, z jakimi mierzyła się ona w świecie architektury i designu, jak i dążenia kobiet z branży budowlanej do uzyskania należnego uznania dla swoich kompetencji. Jej wystąpienie to osobista refleksja na temat roli kobiet w tym tradycyjnie męskim zawodzie w latach 1982–2022 w Szwajcarii.
Ewa Louis, urodziła się i wychowała w Krakowie. Jej rodzinne miasto i jego historyczna zabudowa z silnymi międzynarodowymi wpływami; włoskimi, niemieckimi i austriackimi. stało się istotną częścią jej kulturowej tożsamości i niekończącą się inspiracją.
Pasja rysowania oraz zamiłowanie do matematyki zaprowadziły ją na Politechnikę Krakowską, gdzie początkowo studiowała na Wydziale Budownictwa Ogólnego, a następnie na Wydziale Architektury. W czasie jej studiów liczba kobiet i mężczyzn, a także proporcje między asystentkami i asystentami były stosunkowo wyrównane.
Po uzyskaniu dyplomu architekta (mgr. arch. inż.) w 1982 roku przeprowadziła się do ojczyzny swojego męża Nicka Louis – wschodniej Szwajcarii.
Z zagranicznym dyplomem, bez znajomości języka niemieckiego i bez praktycznego doświadczenia zawodowego w branży budowlanej, która była wówczas dużo silniej niż obecnie zdominowana przez mężczyzn, stanęła przed wieloma wyzwaniami. Stosunkowo szybko, bo w 1985 roku zdecydowała się na ponowne studia, tym razem na Wydziale Architektury Politechniki Zuryskiej (ETH), aby tą drogą poznać szwajcarską rzeczywistość budowlaną.
Studentki na tym wydziale stanowiły wówczas mniejszość – ich udział wynosił 25%. Wśród aktywnych zawodowo architektów kobiety stanowiły tylko 4%. Do roku 2000 odsetek ten potroił się do 12% – przy jednoczesnym wzroście liczby studentek do 40%.
W październiku 1985 roku, po raz pierwszy w prawie 130-letniej historii Politechniki Zuryskiej kobieta została mianowana profesorem zwyczajnym. Funkcję tę objęła architektka z Ticino, Flora Ruchat-Roncatti, kierując katedrą architektury i projektowania. Już wcześniej, bo w 1979 roku, pierwsza kobieta została mianowana na ETH profesorem tytularnym. Była nią geobotaniczna Krystyna Urbańska (1935–2023), która studiowała i obroniła doktorat na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie, a w 1969 roku, jako 34-letnia badaczka, wyemigrowała do Szwajcarii.
Ewa Louis należała do pierwszego semestru studentów, którzy mieli okazję ćwiczyć projektowanie przy użyciu CAD. Katedra projektowania wspomaganego komputerowo (CAD), prowadzona przez profesora Gerharda Schmida, została utworzona w 1988 roku.
W 1997 roku wzięła udział w pierwszym ogólnopolskim konkursie projektowym „Lampa 97”. Jej projekt lampy ściennej „Lund” zdobył Nagrodę Specjalną i został zaprezentowany na wystawie laureatów w krakowskiej Galerii Bunkier Sztuki.
Nagrodzona lampa przyciągnęła uwagę znaczącego niemieckiego producenta, co zapoczątkowało ponad 20-letnią współpracę. Ewa Louis i jej mąż Nick stali się zgranym duetem projektantów. Współpraca z niemiecką firmą Schmitz przyniosła im 17 międzynarodowych nagród designu oraz liczne wystawy w Szwajcarii, Niemczech, Włoszech i USA.
Zaskakującym doświadczeniem dla architektki okazał się fakt, że kobiety w świecie designu były wówczas jeszcze rzadziej obecne niż w samej architekturze. Spośród około 400 laureatów i laureatek Nagrody «Red Dot» w latach 2009 i 2010, tylko około 10 % stanowiły kobiety. W składach jury udział kobiet mieścił się zaledwie w jednocyfrowym procencie.
W 1997 roku Ewa Louis założyła własną firmę LOUIS architektur + design, realizując w kolejnych latach różnorodne, mniejsze i większe projekty, takie jak np. rozbudowa stacji kolejki linowej Kronberg AI oraz corocznie nowe kolekcje lamp.
W 1998 roku została przyjęta w poczet członków Szwajcarskiego Stowarzyszenia Inżynierów i Architektów (SIA). Członkostwo to miało dla Ewy Louis szczególne znaczenie zawodowe – również dlatego, że Gabriel Narutowicz, także należał do SIA. Po jego zamordowaniu w 1922 roku zarząd stowarzyszenia SIA uczcił jego pamięć poruszającym nekrologiem zakończonym słowami: „Straciliśmy jednego z najlepszych wśród nas”.
W roku 2003 architektka rozpoczęła współpracę z Karin Frische Stadelmann, pierwszą kobietą-architektem z kantonu Appenzell Innerrhoden z dyplomem ETH. Obie architektki przez dwie dekady, realizowały liczne projekty z zakresu budownictwa kubaturowego, architektury wnętrz oraz projektowania oświetlenia, a także brały udział w wielu konkursach.
Wspólnie pełniły funkcję kierowniczek projektów, ponosząc odpowiedzialność za projekty, koszty, harmonogramy, normy oraz wiele innych kluczowych aspektów procesu projektowego.
Pod koniec referatu Ewa Louis postawiła pytanie: Czy sytuacja kobiet w architekturze w Szwajcarii i na świecie uległa na przestrzeni ostatnich dekad poprawie?
Odpowiedź była jednoznacznie pozytywna i poparta przykładami:
W latach 2004–2025 pięć architektek otrzymało Nagrodę Pritzkera – najważniejsze wyróżnienie w dziedzinie architektury. Wśród studiujących i doktoryzujących na Wydziale Architektury ETH Zurich panuje obecnie niemal pełna równowaga płci.
W 2024 roku Szwedka Susanne Zanker została pierwszą kobietą wybraną na stanowisko prezydentki Szwajcarskiego Stowarzyszenia Inżynierów i Architektów (SIA) w całej jego 190-letniej historii.
Na Wydz. Architektury Politechniki Zuryskiej pracuje obecnie dwanaście kobiet-profesorów zwyczajnych, przy ogólnej liczbie czterdziestu profesorów. (Wydz. Arch. Politechniki Krakowskiej: aktualnie 27 kobiet i 16 mężczyzn z tytułem profesora zwyczajnego).
Od 2017 roku Wydziałem Architektury ZHAW (Zürcher Hochschule für Architektur und Wirtschaft) kieruje kobieta – architektka Oya Atalay Frank.
Liczba kobiet – członków SIA wzrosła z 8 % w latach 2000, do 16 % w roku 2020.
Mimo dużego postępu wciąż istnieją konkretne problemy:
– przeciętne wynagrodzenia kobiet w biurach architektonicznych przy takich samych kwalifikacjach jest średnio o 19 % niższe
– istnieje duża trudność w łączeniu pracy zawodowej z założeniem rodziny
– reprezentacja kobiet na stanowiskach kierowniczych jest bardzo niska
Po około dziesięciu latach pracy w zawodzie nadal jednak tylko około 25 procent kobiet pozostaje aktywnych w architekturze. Wskaźnik ten jest wyraźnie niższy od średniej w całej gospodarce 46,5 %.
Patrząc z perspektywy czterech dekad pracy w zawodzie, Ewa Louis widzi drogę pełną zmian – powolnych, nie zawsze oczywistych, ale konsekwentnych. Od czasów, gdy kobiety architektki traktowano jako wyjątek, przez lata, w których musiały udowadniać swoją wartość podwójnie, również jako emigrantki, aż po współczesność, w której ich obecność jest coraz bardziej naturalna, a osiągnięcia coraz szerzej doceniane. Wciąż istnieją nierówności – w wynagrodzeniach, w dostępie do najważniejszych projektów, w reprezentacji na najwyższych stanowiskach. Jednak dzisiejsze młode architektki wchodzą do zawodu z odwagą, której wcześniejsze generacje musiały się dopiero nauczyć.
Opowieść Ewa Louis jest osobistą refleksją, świadectwem, ale też zachętą: by nie zwalniać tempa, by domagać się widzialności i lepszych warunków pracy. Architektura potrzebuje różnorodności – nie tylko jako hasła, ale jako realnej siły kształtującej przestrzeń. Jeśli kolejne pokolenia kobiet będą mogły pracować bez konieczności udowadniania, że w ogóle mają do tego prawo, to ostatnie czterdzieści lat były istotnym etapem na tej drodze. Ewa Louis wierzy, że właśnie w tym kierunku zmierza przyszłość jej zawodu.
ZVg
________________________________________________________________________
Eva Louis, architektka i projektantka. Urodzona w Krakowie, studiowała architekturę na Politechnice Krakowskiej oraz na ETH w Zurychu. W 1997 roku założyła własne biuro LOUIS architektur + design. Jej projekty oświetleniowe zostały uhonorowane wieloma renomowanymi nagrodami w dziedzinie designu. Angażowała się w politykę lokalną jako radna gminna i przewodnicząca komisji budowlanej w swojej miejscowości Stein (AR), a także działała na rzecz ochrony dziedzictwa architektonicznego jako prezes organizacji Schweizer Heimatschutz w kantonie Appenzell Ausserrhoden. Była również prezesem – założycielem Polsko – Szwajcarskiego Towarzystwa «Ostschweiz» oraz członkiem – założycielem szwajcarskiego Stowarzyszenia «Frauen Bauen» skupiającego kobiety – budowlańców w Szwajcarii Wschodniej. Członek szwajcarskiego Stowarzyszenia Inżynierów i Architektów (SIA)